स्वदेस न्यूज (प्रतिनिधी):-
आजची चांगली बातमी आहे तमिळनाडूहून
हवामान बदल, प्रदूषण आणि पर्यावरण संवर्धनाच्या प्रश्नांवर जगभरातील मोठमोठे नेते चर्चा करत असताना, तामिळनाडूतील अवघ्या १५ वर्षांच्या विनिशा उमाशंकर हिने आपल्या कल्पकतेने या चर्चेला वेगळी दिशा दिली. रस्त्याच्या कडेला कोळशावर इस्त्री करणाऱ्या कामगारांसाठी तिने सौरऊर्जेवर चालणारी ‘आयर्न मॅक्स’ (Iron Max) इस्त्रीची गाडी विकसित केली. तिच्या या अभिनव प्रयोगाची दखल केवळ भारतातच नव्हे, तर जगभरात घेण्यात आली. विशेष म्हणजे, तिच्या या संशोधनामुळे तिला ग्लासगो येथील COP26 हवामान परिषदेत जागतिक नेत्यांसमोर बोलण्याची संधी मिळाली.
विनिशा तामिळनाडूतील तिरुवन्नामलाई जिल्ह्यातील रहिवासी आहे. ती शाळेतून घरी परतत असताना एकदा तिने रस्त्याच्या कडेला एक इस्त्रीवाला जळालेले कोळसे फेकताना पाहिले. कपडे इस्त्री करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या जुन्या पद्धतीच्या कोळशाच्या इस्त्रीमधून मोठ्या प्रमाणावर धूर निघत होता.
तिरुवन्नामलाई शहरातच विनिशाने अशा किमान सहा इस्त्रीवाल्यांना पाहिले.
त्यानंतर तिच्या मनात प्रश्न निर्माण झाला—एका शहरात अशी परिस्थिती असेल, तर संपूर्ण भारतात किती कोळसा जाळला जात असेल? कोळशाच्या ज्वलनामुळे होणारे वायुप्रदूषण, सूक्ष्मकण आणि कार्बन डायऑक्साइडसारख्या हरितगृह वायूंचे उत्सर्जन याचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम तिला जाणवला. त्यातूनच कोळशाला पर्याय शोधण्याचा निर्धार तिने केला.
अवघ्या १२व्या वर्षी, २०१९ मध्ये विनिशाने सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या इस्त्रीच्या गाडीची संकल्पना मांडली. भारतात मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या सूर्यप्रकाशाचा वापर इस्त्रीसाठी का करू नये, असा विचार तिने केला. सौर पॅनेल कसे काम करतात, हे समजून घेण्यासाठी तिने महाविद्यालयीन स्तरावरील भौतिकशास्त्राच्या पुस्तकांचाही अभ्यास केला. त्यानंतर तिने आपली संकल्पना भारत सरकारच्या नॅशनल इनोव्हेशन फाउंडेशन (NIF)कडे सादर केली.
NIFच्या अभियंत्यांच्या मदतीने तिच्या कल्पनेला प्रत्यक्ष आकार मिळाला.
सुमारे सहा महिन्यांच्या प्रयत्नांनंतर पूर्ण आकाराचा कार्यरत प्रोटोटाइप तयार करण्यात आला. या प्रकल्पासाठी पेटंट अर्जाच्या प्रक्रियेतही तिला मदत मिळाली.
‘आयर्न मॅक्स’ ही निळ्या रंगाची, इस्त्रीच्या पेटीसारखी दिसणारी छोटी गाडी आहे. तिच्या छतावर सोलर पॅनेल बसवण्यात आले आहेत. ही गाडी सायकलला जोडता येते. त्यामुळे इस्त्रीवाले परिसरात फिरून ग्राहकांकडून कपडे गोळा करू शकतात.
सौर पॅनेलमधून निर्माण होणारी वीज बॅटरीमध्ये साठवली जाते. विशेष म्हणजे सुमारे पाच तास प्रखर सूर्यप्रकाशात चार्ज केल्यानंतर ही यंत्रणा सुमारे सहा तास इस्त्री चालवू शकते. त्यामुळे ढगाळ वातावरणात किंवा सूर्यप्रकाश नसतानाही बॅटरीतील साठवलेल्या ऊर्जेचा वापर करता येतो.
‘आयर्न मॅक्स’चे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यावर मोबाईल चार्जिंगची सुविधा देण्यात आली आहे. ग्राहक पैसे देऊन मोबाईल चार्ज करून घेऊ शकतात. त्यामुळे इस्त्री करणाऱ्या कामगारांना त्यांच्या मुख्य व्यवसायाबरोबरच अतिरिक्त उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध होऊ शकते.
विनिशाच्या या अभिनव प्रयोगाची दखल आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेण्यात आली. तिला तरुण नवोन्मेषकांसाठीचा प्रतिष्ठित स्वीडिश ‘चिल्ड्रन्स क्लायमेट प्राईज’ मिळाला. या पुरस्कारासोबत तिच्या संशोधनाच्या पुढील विकासासाठी ११ हजार डॉलरपेक्षा अधिक आर्थिक बक्षीसही देण्यात आले.
पुरस्काराच्या परीक्षकांनी तिच्या शोधाचे कौतुक करताना, मोठ्या प्रमाणावर हा प्रकल्प राबवला गेल्यास भारतातील हवेची गुणवत्ता आणि लोकांच्या आरोग्यावर त्याचा सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो, असे नमूद केले.
विनिशाच्या सौरऊर्जेवरील इस्त्रीच्या गाडीला मिळालेली सर्वात मोठी जागतिक ओळख म्हणजे २०२१ मध्ये ग्लासगो, स्कॉटलंड येथे झालेल्या COP26 हवामान परिषदेत तिचा सहभाग.
अवघ्या १५ वर्षांच्या विनिशाने संयुक्त राष्ट्रांच्या या महत्त्वाच्या हवामान परिषदेत जागतिक नेत्यांसमोर सुमारे पाच मिनिटांचे प्रभावी भाषण केले. हवामान बदलावर केवळ चर्चा न करता आता प्रत्यक्ष कृती करण्याची वेळ आली आहे, असे आवाहन तिने केले.
यावेळी विनिशा उमाशंकर म्हणाली, “मी इथे भविष्याबद्दल बोलण्यासाठी आलेली नाही; मीच भविष्य आहे.” जगातील नेत्यांनी घेतलेले निर्णय तिच्या पिढीच्या भवितव्यावर परिणाम करणार आहेत, याची जाणीव तिने करून दिली. तिने स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, “आम्हाला राहण्यायोग्य जगात जगण्याची संधी मिळेल की नाही, हे तुम्ही ठरवत आहात.”
‘पर्यावरणीय समस्या नंतर सोडवता येणार नाहीत’ “पर्यावरणीय समस्या खऱ्या आहेत आणि त्या नंतर सोडवता येणार नाहीत. याला थांबवण्यासाठी कोणतेही बटण नाही आणि कोणताही जादुई उपाय नाही,” असा तिचा स्पष्ट संदेश आहे.
विनिशाला वयाच्या पाचव्या वर्षी भेट म्हणून मिळालेल्या एका ज्ञानकोशामुळे विज्ञानाची आवड निर्माण झाली. पुढे वैज्ञानिक बनून भावी पिढ्यांसाठी पर्यावरणाचे संरक्षण करणारी उत्पादने विकसित करण्याचे तिचे स्वप्न आहे.
