दीपक धर यांना २०२६ चे प्रतिष्ठित डिराक पदक

स्वदेस न्यूज(प्रतिनिधी):-
आजची चांगली बातमी आहे मुंबईहून

मुंबई : भारताचे ज्येष्ठ सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ प्रा. दीपक धर यांना सांख्यिकीय भौतिकशास्त्र आणि सांख्यिकीय यांत्रिकी क्षेत्रातील महत्त्वपूर्ण योगदानासाठी २०२६चे प्रतिष्ठित डिराक पदक जाहीर झाले आहे. इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थिओरेटिकल फिजिक्स ट्रायस्टे, इटली यांच्याकडून हा सन्मान दिला जातो.

प्रा. दीपक धर यांच्यासह बर्नार्ड डेरिडा, मार्क मेझार्ड आणि हायम सोमपोलिन्स्की या तीन वैज्ञानिकांचीही यंदाच्या डिराक पदकासाठी निवड झाली आहे. सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रातील उल्लेखनीय संशोधन आणि योगदानाबद्दल हा सन्मान प्रदान केला जातो.

डिराक पदकाची सुरुवात १९८५ मध्ये महान भौतिकशास्त्रज्ञ पॉल डिराक यांच्या स्मरणार्थ करण्यात आली. सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रातील हा अत्यंत प्रतिष्ठेचा पुरस्कार मानला जातो. यापूर्वी स्टीफन हॉकिंग यांच्यासह अनेक नामवंत वैज्ञानिकांना हा सन्मान मिळाला आहे.

प्रा. दीपक धर हे सांख्यिकीय भौतिकशास्त्र, स्टोकेस्टिक प्रक्रिया आणि ‘सँडपाइल मॉडेल’वरील संशोधनासाठी विशेष ओळखले जातात. ‘अॅबेलियन सँडपाइल’ या संकल्पनेवरील त्यांच्या संशोधनामुळे अनेक घटक एकत्रितपणे कार्य करताना अचानक आणि अनपेक्षित बदल कसे घडतात, याचा अभ्यास करण्यास महत्त्वाची मदत झाली.

वाळूच्या ढिगाऱ्याचे उदाहरण यासाठी सहज समजण्यासारखे आहे. ढिगाऱ्यावर एक-एक करून वाळूचे कण टाकत राहिल्यास बहुतांश वेळा काहीही विशेष घडत नाही. मात्र एका विशिष्ट टप्प्यावर एखादा छोटासा कण संपूर्ण ढिगारा कोसळण्यास कारणीभूत ठरू शकतो. अशा प्रकारच्या घटनांचा अभ्यास ‘सेल्फ-ऑर्गनाइज्ड क्रिटिकलिटी’शी संबंधित आहे.

या संकल्पनांचा उपयोग भूकंप, वाहतूक कोंडी आणि शेअर बाजारातील अचानक होणारे बदल यांसारख्या गुंतागुंतीच्या घटनांच्या अभ्यासात होऊ शकतो.

प्रा. दीपक धर यांचा जन्म १९५१ मध्ये उत्तर प्रदेशातील प्रतापगड येथे झाला. त्यांचे शिक्षण हिंदी माध्यमातून झाले. लहानपणी त्यांचे वडील घरी विज्ञानविषयक नियतकालिके आणत असत. ती वाचताना त्यांच्या मनात विज्ञान समजून घेण्याची जिज्ञासा निर्माण झाली. याच जिज्ञासेने त्यांच्या वैज्ञानिक कारकिर्दीला दिशा दिली.

१९७० मध्ये त्यांनी इलाहाबाद विद्यापीठातून पदवी घेतली. त्यानंतर १९७२ मध्ये आयआयटी कानपूरमधून भौतिकशास्त्र विषयात पदव्युत्तर पदवी मिळवली. पुढील शिक्षणासाठी ते अमेरिकेत गेले आणि १९७८ मध्ये कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (Caltech) येथून पीएच.डी. मिळवली. तेथे त्यांनी महान भौतिकशास्त्रज्ञ रिचर्ड फाइनमन यांच्या अध्यापन सहाय्यक म्हणूनही काम केले.
परदेशात उत्तम संधी उपलब्ध असतानाही त्यांनी भारतात परतण्याचा निर्णय घेतला. १९७८ मध्ये ते टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च (TIFR)शी जोडले गेले. त्यानंतर अनेक दशके त्यांनी सैद्धांतिक भौतिकशास्त्राच्या क्षेत्रात संशोधन केले आणि अनेक तरुण वैज्ञानिकांना मार्गदर्शन केले.

प्रा. धर यांना २०२२ मध्ये प्रतिष्ठित बोल्ट्झमान पदक मिळाले. हा सन्मान मिळवणारे ते पहिले भारतीय वैज्ञानिक ठरले. त्यानंतर २०२३ मध्ये भारत सरकारने विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील योगदानासाठी त्यांना पद्मभूषण या देशाच्या तिसऱ्या सर्वोच्च नागरी सन्मानाने गौरवले.
याशिवाय त्यांना इंडियन नॅशनल सायन्स अकादमीचे यंग सायंटिस्ट मेडल, शांतिस्वरूप भटनागर पुरस्कार, ICTPचा जे. रॉबर्ट श्रिफर पुरस्कार, सत्येंद्रनाथ बोस पदक आणि थर्ड वर्ल्ड अकादमी ऑफ सायन्सेस पुरस्कार यांसह अनेक राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय सन्मान प्राप्त झाले आहेत.