स्वदेस न्यूज(प्रतिनिधी):-
आजची चांगली बातमी आहे छत्तीसगडहून
एखाद्या व्यक्तीच्या हातातील शस्त्र काढून त्याच्या हातात कौशल्याची साधने देणे आणि त्याला पुन्हा समाजाच्या मुख्य प्रवाहात आणणे, हे सोपे काम नाही. मात्र छत्तीसगडमधील कांकेर येथील अजय कुमार मंडावी यांनी हे प्रत्यक्षात करून दाखवले आहे. कांकेर केंद्रीय कारागृहातील ४०० हून अधिक कैद्यांना त्यांनी काष्ठकलेचे प्रशिक्षण देत त्यांच्या आयुष्याला नवी दिशा दिली.
अजय कुमार मंडावी गेल्या दशकाहून अधिक काळ कांकेर कारागृहातील कैद्यांना लाकडावरील नक्षीकाम आणि कलाकुसरीचे प्रशिक्षण देत आहेत. विशेष म्हणजे, त्यांच्याकडून प्रशिक्षण घेणाऱ्या कैद्यांमध्ये माओवादी चळवळीशी संबंधित प्रकरणांमध्ये अटक झालेल्या अनेक विचाराधीन कैद्यांचाही समावेश होता.
त्यांचा हा प्रवास २०१० मध्ये सुरू झाला. लाकूड आणि मातीपासून खेळणी बनवण्याचा छंद मंडावी यांना लहानपणापासूनच होता. याच छंदातून त्यांची काष्ठकलेशी नाळ जुळली आणि पुढे त्यांनी या कलेत प्रावीण्य मिळवले. २००५ पासून ते तरुणांना काष्ठकलेचे प्रशिक्षण देत होते.
दरम्यान, २०१० मध्ये कांकेर जिल्ह्यात माओवादी हिंसाचाराचे सावट गडद झाले होते. त्यावेळी तत्कालीन जिल्हाधिकाऱ्यांनी अजय मंडावी यांना कारागृहातील कैद्यांना लाकूडकाम शिकवण्याची विनंती केली. त्यानंतर त्यांनी तुरुंगात कैद्यांसाठी प्रशिक्षण वर्ग सुरू केले.
मंडावी यांची भूमिका केवळ कला प्रशिक्षकापुरती मर्यादित राहिली नाही. कैदी त्यांच्याशी आपले दुःख, समस्या आणि मनातील भावना मोकळेपणाने व्यक्त करू लागले. त्यामुळे हळूहळू ते कैद्यांसाठी ‘गुरुजी’सोबतच समुपदेशकही बनले.
याविषयी अजय मंडावी सांगतात की, त्यांनी कधीही कैद्यांना त्यांच्या भूतकाळाबद्दल विचारले नाही. मात्र कैदी स्वतःहून त्यांच्या समस्या सांगत असत आणि ते त्या शांतपणे ऐकून घेत. त्यांच्या मते, हिंसेच्या मार्गावर गेलेल्या व्यक्तीला कौशल्य, विश्वास आणि सकारात्मक विचारांची दिशा मिळाली तर त्याचे आयुष्य बदलू शकते.
आतापर्यंत सुमारे ४०० कैद्यांना त्यांनी प्रशिक्षण दिले असून, त्यापैकी सुमारे २५० जण नक्षलवादी घटनांशी संबंधित प्रकरणांमध्ये अटकेत होते. यातील अनेक कैदी शिक्षा पूर्ण करून किंवा जामिनावर सुटून समाजाच्या मुख्य प्रवाहात परतले आहेत. सुटकेनंतर अनेकांनी काष्ठकलेला व्यवसायाचे स्वरूप दिले. कांकेरमधील ‘शांता आर्ट’ या स्वयंसहायता गटात अनेक माजी नक्षलवाद्यांचा समावेश आहे. या माध्यमातून नेमप्लेट, की-रिंग, पेन केस यांसह विविध लाकडी वस्तू तयार करून त्यांची विक्री केली जाते.
मंडावी आपल्या विद्यार्थ्यांना देशभरातील विविध जत्रा आणि प्रदर्शनांमध्येही पाठवतात.
२०२० मध्ये कांकेर कारागृहात मंडावी यांच्याकडून प्रशिक्षण घेतलेल्या संजीत कुमार यादव यांना या कलेतून जीवनाचा नवा मार्ग मिळाला. तुरुंगातून निर्दोष सुटका झाल्यानंतर त्यांनी मंडावी यांच्यासोबत राहून सुतारकाम व्यवसाय म्हणून स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला. आज ते त्यांच्या कलेत हातभार लावत आहेत.
“एकेकाळी बंदूक हातात असलेली व्यक्ती मुख्य प्रवाहात परत येऊन शांततापूर्ण जीवन जगते, यापेक्षा मोठी उपलब्धी माझ्यासाठी दुसरी नाही,” अशी भावनाही अजय मंडावी व्यक्त करतात.
कला केवळ सौंदर्य निर्माण करत नाही, तर एखाद्याचे आयुष्यही घडवू शकते, याचा जिवंत आदर्श अजय कुमार मंडावी यांनी निर्माण केला आहे. त्यांच्या याच कार्याला पद्मश्रीच्या सन्मानाने राष्ट्रीय स्तरावर मान्यता मिळाली आहे.
