स्वदेस न्यूज (प्रतिनिधी) :-
आजची चांगली बातमी आहे इंदूरहून
विज्ञानाच्या पुस्तकातील एका साध्या संकल्पनेचा कल्पक वापर करून इंदूरमधील तीन शाळकरी विद्यार्थ्यांनी आरोग्य क्षेत्रासमोरील महत्त्वाच्या समस्येवर प्रभावी उपाय शोधला आहे. ध्रुव चौधरी, मित्रन लाधानिया आणि मृदुल जैन या विद्यार्थ्यांनी वीज, बॅटरी किंवा बर्फाशिवाय चालणारे ‘थर्माव्हॉल्ट’ नावाचे पोर्टेबल कुलिंग उपकरण विकसित केले आहे. या उपकरणामुळे दुर्गम आणि ग्रामीण भागांत लस व तापमानाला संवेदनशील असलेली औषधे सुरक्षित ठेवण्यास मदत होऊ शकते. त्यांच्या या नाविन्यपूर्ण संशोधनाची दखल जागतिक स्तरावर घेण्यात आली असून, ‘द अर्थ प्राईझ २०२५’च्या आशिया विभागात त्यांनी विजेतेपद पटकावले आहे. या यशाबद्दल त्यांना १२,५०० डॉलरचे बक्षीस मिळाले आहे.
कोविड-१९ महामारीच्या काळात ग्रामीण आणि दुर्गम भागांत वीज उपलब्ध नसल्यामुळे लसींची योग्य तापमानात साठवण करणे आरोग्य कर्मचाऱ्यांसाठी मोठे आव्हान ठरले होते. या तिन्ही विद्यार्थ्यांचे पालक वैद्यकीय क्षेत्राशी संबंधित असल्याने त्यांना या समस्येची जाणीव झाली. त्यातूनच लस आणि औषधे थंड ठेवण्यासाठी स्वस्त, सोपे आणि विजेवर अवलंबून नसलेले उपकरण विकसित करण्याची कल्पना त्यांना सुचली. शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी प्रयोग केले आणि इयत्ता नववीच्या विज्ञानाच्या पुस्तकातील रासायनिक अभिक्रियेच्या संकल्पनेचा उपयोग करून ‘थर्माव्हॉल्ट’ तयार केले.
या उपकरणाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते विशिष्ट मीठ आणि पाण्याच्या साहाय्याने थंडावा निर्माण करते. काही क्षार पाण्यात विरघळताना उष्णता शोषून घेतात. या प्रक्रियेला उष्माशोषी अभिक्रिया म्हणतात. या तंत्रज्ञानाचा वापर करून उपकरणात योग्य परिस्थितीत दोन ते सहा अंश सेल्सिअस तापमान राखण्याचे उद्दिष्ट आहे. त्यामुळे लसी आणि काही औषधांच्या साठवणुकीसाठी ते उपयुक्त ठरू शकते. उपलब्ध माहितीनुसार, हे उपकरण सुमारे १० ते १२ तास थंडावा टिकवून ठेवण्यासाठी विकसित करण्यात आले आहे.
या विद्यार्थ्यांना मिळालेल्या बक्षिसाच्या रकमेचा उपयोग उपकरणाच्या पुढील विकासासाठी आणि रुग्णालयांमधील चाचण्यांसाठी केला जाणार आहे. सुमारे २०० उपकरणे तयार करून भारतातील १२० रुग्णालयांमध्ये त्यांची चाचणी घेण्याची योजना त्यांनी आखली आहे. भविष्यात अवयवांच्या वाहतुकीसाठी आवश्यक असलेल्या अत्यंत कमी तापमानात काम करणारे प्रगत उपकरण विकसित करण्याचाही त्यांचा मानस आहे.
विद्यार्थ्यांच्या या संशोधनामुळे विज्ञानातील संकल्पनांचा उपयोग प्रत्यक्ष जीवनातील समस्या सोडवण्यासाठी कसा करता येतो, हे अधोरेखित झाले आहे. योग्य चाचण्या आणि सुरक्षिततेची पडताळणी यशस्वी झाल्यास ‘थर्माव्हॉल्ट’ दुर्गम भागांतील आरोग्यसेवेसाठी उपयुक्त ठरू शकते. या तिन्ही विद्यार्थ्यांच्या कल्पकतेने आणि जिद्दीने भारतीय विद्यार्थ्यांच्या वैज्ञानिक क्षमतेची जागतिक स्तरावर दखल घेतली गेली आहे.
