‘बस्तर से बाजार तक’ ने झाले आदिवासी महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण

‘बस्तर से बाजार तक’ ने झाले आदिवासी महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण
सतेंद्रसिंह लिल्हारे यांच्या उपक्रमाने उपलब्ध झाल्या रोजगाराच्या संधी
स्वदेस न्यूज (प्रतिनिधी) :-
आजची चांगली बातमी आहे छत्तीसगडहून
छत्तीसगडमधील उत्तर बस्तर येथील सतेंद्रसिंह लिल्हारे यांनी बस्तरच्या आदिवासी महिलांचे जीवनमान बदलण्यासाठी एक उपक्रम राबवला आहे. ‘बस्तर से बाजार तक’ या उपक्रमाव्दारे त्यांनी आदिवासी महिलांचे आर्थिक सक्षमीकरण करून विकास साधला आहे. हा उपक्रम गरीब आदिवासींना १०० दिवसांच्या रोजगाराच्या संधींसह अतिरिक्त उत्पन्न प्रदान करत सक्षम देखील करत आहे.
महाराष्ट्रातील गडचिरोली जिल्ह्यात जन्मलेले सतेंद्रसिंह लिल्हारे यांना लहानपणापासूनच वन उत्पादनांची माहिती आहे. अझीम प्रेमजी विद्यापीठातून विकास विषयात एम.ए. करताना त्यांनी उपजीविकेत विशेषत्व घेतले. त्यामुळे त्यांना या क्षेत्राची चांगली माहिती मिळाली. तसेच शेतीतील विविध सामाजिक उपक्रमांबद्दल आणि कृषीप्रधान देश म्हणून भारताची सध्याची स्थिती याबद्दलही त्यांना ज्ञान मिळण्यास मदत झाली. शिक्षणानंतर ते छत्तीसगडमधील शेतकरी सामूहिक प्रकल्पासह बेंगळुरूस्थित एका संस्थेत कॅटॅलिस्ट ग्रुपमध्ये सामील झाले. या प्रकल्पावर काम करताना त्यांना संबंध कसे निर्माण करायचे आणि समुदायांशी कसे जोडले जायचे याचे ज्ञान मिळाले. याचदरम्यान छत्तीसगडच्या जिल्ह्यांबद्दल आणि त्यांच्या वाईट स्थितीबद्दल नीती आयोगाचा अहवाल वाचून ते अस्वस्थ झाले.
‘गावांमधील जंगलांमधून मी माझ्या राज्याच्या विकासासाठी योगदान दिले पाहिजे’ या विचाराने त्यांना प्रेरणा मिळाली. त्याचदरम्यान ते एक शेतकरी हरेश जीला भेटले ज्याने ग्रामीण बस्तर अर्थव्यवस्थेला आपण कसे योगदान देऊ शकतो आणि मजबूत करू शकतो याची कल्पना त्यांना सांगितली. त्यांनी सामाजिक उपक्रमाची ती कल्पना उचलून धरत तिला विकसित करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी बस्तर हा छत्तीसगडचा एक महत्त्वाकांक्षी जिल्हा निवडत या वनक्षेत्रात आणि वन उत्पादनांमध्ये काम करण्यास सुरुवात करण्याचा निर्णय घेतला.
‘बस्तर से बाजार तक’ चा प्रवास २८ सप्टेंबर २०२० रोजी फक्त एकाच उत्पादनाने सुरू झाला. सध्या ते नऊ उत्पादने देत आहेत आणि १,१०० आदिवासी शेतकर्‍यांसोबत काम करत आहे. ते एका उपक्रमाव्दारे शेतकर्‍यांना ८४ दिवसांचा रोजगार प्रदान करतात. त्यांनी चार पूर्णवेळ नोकर्‍या आणि ६४ अर्धवेळ नोकर्‍या निर्माण केल्या आहेत आणि त्यांच्याकडे तीन स्वयंसेवक आहेत. बस्तरमधील सामाजिक उपक्रमाचा हा परिणाम आहे जो तीन वर्षांच्या कालावधीत झाला आहे.
याविषयी सतेंद्रसिंह लिल्हारे सांगतात की, अंबिका नावाच्या सदस्याची कहाणी ही अनेक यशोगाथांपैकी एक आहे. तिच्याकडे फक्त तीन एकर जमीन होती आणि ती मनरेगा कार्यक्रमांतर्गत काम करत होती. पण आता तिने तिच्या आयुष्यातील अनेक आव्हानांवर मात केली आहे आणि आमच्या सामाजिक उपक्रमाचे नेतृत्व करत आहे. ती सध्या १०० हून अधिक महिला संघांचे व्यवस्थापन करते आणि आता ती इतर समुदाय सदस्यांसाठी प्रेरणास्थान बनली आहे. बस्तर एक अविकसित क्षेत्र असल्यामुळे पायाभूत सुविधांचा अभाव आहे. वीज आणि वित्त हे मोठे अडथळे आहेत. माझ्याकडे जीप नाही आणि मला बाईक कशी चालवायची हे माहित नाही जे माझ्यासाठी आणखी एक आव्हान आहे. तरीही मी माझे कार्य रोखले नाही.
‘बस्तर से बाजार तक’ हे प्रामुख्याने लहान शेतकरी आणि आदिवासी महिला आदिवासी शेतकर्‍यांसोबत चिंच, आंबा, सीताफळ, पळसाचे फूल आणि जांभूळ यांसारख्या लाकूड नसलेल्या वन उत्पादनांच्या कापणीनंतरच्या व्यवस्थापनावर काम करते. त्या वन उत्पादनांचे लगदा, पेस्ट आणि पावडरमध्ये रूपांतर करते आणि ते संस्थात्मक खरेदीदार, केटरर्स, डीलर्स आणि वितरकांना पुरवते.
या उपक्रमाचे ध्येय
‘बस्तर से बाजार तक’ या उपक्रमाचे ध्येय जैवविविधता आणि हवामान बदल लक्षात घेऊन राष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेत भविष्यातील पिढ्यांच्या कल्याणासाठी जंगलांतील योगदान वाढवणे हे आहे. हे करण्यासाठी वन उत्पादनांचे नुकसान कमी करणे, नैसर्गिक वन उत्पादनांची निर्मिती करणे आणि सामूहिक कृतीद्वारे लवचिक आणि सहाय्यक स्थानिक रोजगार निर्माण करणे. यासाठी शुद्ध आणि नैसर्गिक वन उत्पादने तयार करून आदिवासी शेतकर्‍यांचे जीवनमान सुधारणे.
राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उमटवला ठसा
‘बस्तर से बाजार तक’ ला जागतिक कंपन्यांनी स्वीकारले आहे आणि त्याच्या नाविन्यपूर्ण दृष्टिकोनासाठी आणि महत्त्वपूर्ण सामाजिक परिणामासाठी अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार बस्तर ने जिंकले आहेत. जागतिक आर्थिक मंचाने आग्नेय आशियातील १५ जागतिक कंपन्यांपैकी एक म्हणून त्यांची निवड केली आहे. टाटा सोशल एंटरप्राइझ चॅलेंज २०२१’ आणि’ यंग इंडिया चॅलेंज अवॉर्ड २०२०’ ने बस्तर ला सन्मानित केले आहे. भारत सरकारने देखील याची दखल घेतली आहे.